มาตรา 81

ตัวบท

มาตรา 81 ในกรณีที่ผู้กระทำความผิดตามพระราชบัญญัตินี้เป็นนิติบุคคล ถ้าการกระทำความผิดของนิติบุคคลนั้นเกิดจากการสั่งการหรือการกระทำของกรรมการหรือผู้จัดการ หรือบุคคลใดซึ่งรับผิดชอบในการดำเนินงานของนิติบุคคลนั้น หรือในกรณีที่บุคคลดังกล่าวมีหน้าที่ต้องสั่งการหรือกระทำการและละเว้นไม่สั่งการหรือไม่กระทำการจนเป็นเหตุให้นิติบุคคลนั้นกระทำความผิด ผู้นั้นต้องรับโทษตามที่บัญญัติไว้สำหรับความผิดนั้น ๆ ด้วย

สรุป

มาตรานี้กำหนดให้กรรมการ ผู้จัดการ หรือผู้รับผิดชอบในการดำเนินงานของนิติบุคคลต้องรับโทษตาม พ.ร.บ. นี้ด้วยในกรณีที่นิติบุคคลกระทำความผิด ครอบคลุม 2 ลักษณะ: (1) การสั่งการหรือการกระทำ ที่นำไปสู่ความผิด; (2) การละเว้นไม่สั่งการ/ไม่กระทำการที่ตนมีหน้าที่ต้องทำ — เป็นกลไกที่ทำให้ผู้บริหารระดับสูงของนิติบุคคลรับผิดทางอาญาเช่นเดียวกับนิติบุคคล

องค์ประกอบสำคัญ

• เงื่อนไขเปิดมาตรา:
  • ผู้กระทำความผิดเป็นนิติบุคคล — บริษัท/มูลนิธิ/หน่วยงานของรัฐ/ฯลฯ
  • ความผิดตาม พ.ร.บ. นี้ — ครอบคลุมโทษอาญาทั้งหมดในส่วนที่ 1
• บุคคลที่อาจรับโทษด้วย 3 ประเภท:
  • กรรมการ — สมาชิกคณะกรรมการบริษัท
  • ผู้จัดการ — ผู้บริหารระดับสูง
  • บุคคลใดซึ่งรับผิดชอบในการดำเนินงานของนิติบุคคล — ขอบเขตเปิด
• 2 ลักษณะการกระทำที่นำไปสู่ความรับผิด:
  • (1) การสั่งการหรือการกระทำ:
    • เชิงรุก — สั่ง/กระทำให้นิติบุคคลกระทำความผิด
  • (2) การละเว้น:
    • เชิงละเว้น — มีหน้าที่ต้องสั่งการ/กระทำ แต่ละเว้น
    • เป็นเหตุให้นิติบุคคลกระทำความผิด
• ผลทางกฎหมาย:
  • บุคคลดังกล่าวต้องรับโทษตามที่บัญญัติสำหรับความผิดนั้น ๆ ด้วย
  • ความรับผิดของบุคคล + ความรับผิดของนิติบุคคลคู่ขนาน

มาตราที่อ้างอิง

• มาตรา 79 — โทษอาญาสำหรับผู้ควบคุมที่ฝ่าฝืน มาตรา 27/มาตรา 28 เกี่ยวกับข้อมูลอ่อนไหว — ถ้าผู้ควบคุมเป็นนิติบุคคล มาตรานี้ใช้
• มาตรา 80 — โทษอาญาสำหรับผู้ล่วงรู้ข้อมูลตามหน้าที่ พ.ร.บ. แล้วเปิดเผย — ถ้าผู้กระทำเป็นนิติบุคคล มาตรานี้ใช้

หมายเหตุ

• เหตุที่ต้องมีบทลงโทษกรรมการ/ผู้จัดการ:
  • นิติบุคคลเป็นสมมติบุคคล — ไม่สามารถจำคุกได้
  • การลงโทษปรับนิติบุคคลอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอที่จะป้องปราม
  • การระบุตัวบุคคลที่รับผิดชอบทำให้บทลงโทษมีน้ำหนัก
• เปรียบเทียบกับ ป.อาญา ม.84 (แห่งบทลงโทษการกระทำของลูกจ้าง):
  • ป.อาญา ม.84: ผู้ใช้ให้ผู้อื่นกระทำความผิด → รับโทษเสมือนเป็นตัวการ
  • มาตรานี้: ลักษณะเฉพาะของความรับผิดของผู้บริหารนิติบุคคล — ครอบคลุมทั้งการกระทำและการละเว้น
• เปรียบเทียบกับกฎหมายไทยอื่นที่มีบทลงโทษคู่ขนานทำนองนี้:
  • พ.ร.บ. ว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ ม.16: ลักษณะเดียวกัน
  • พ.ร.บ. คุ้มครองผู้บริโภค ม.59: ลักษณะเดียวกัน
  • พ.ร.บ. หลักทรัพย์ ม.300: ครอบคลุมกรรมการบริษัทจดทะเบียน
• "ผู้รับผิดชอบในการดำเนินงาน" — ขอบเขต:
  • ไม่จำกัดเฉพาะตำแหน่งทางการ — ไม่ใช่ "กรรมการ" หรือ "ผู้จัดการ" เท่านั้น
  • ครอบคลุมบุคคลที่มีอำนาจตัดสินใจในการดำเนินงาน — เช่น ผู้บริหารฝ่ายการเงิน ผู้บริหารฝ่ายปฏิบัติการ ผู้บริหารฝ่ายเทคโนโลยีสารสนเทศ
  • DPO (มาตรา 41) อาจเข้าข่ายถ้าเป็นผู้รับผิดชอบในการดำเนินงานเกี่ยวกับการคุ้มครองข้อมูล
• การละเว้น — เกณฑ์การพิจารณา:
  • ต้องมีหน้าที่ต้องสั่งการ/กระทำการ — เช่น
    • กรรมการมีหน้าที่กำกับดูแลการปฏิบัติตาม พ.ร.บ.
    • DPO มีหน้าที่ตรวจสอบและให้คำแนะนำตาม มาตรา 42
  • ละเว้นไม่ทำหน้าที่ — เช่น ไม่ตั้ง DPO, ไม่ทำ DPIA, ไม่จัดทำ ROPA
  • เป็นเหตุให้นิติบุคคลกระทำความผิด
• ภาระการพิสูจน์:
  • อัยการ/โจทก์: พิสูจน์
    • การกระทำความผิดของนิติบุคคล
    • การสั่งการ/กระทำ/ละเว้นของบุคคลที่อ้างว่ารับผิด
    • ความสัมพันธ์เชิงเหตุผล
  • บุคคลผู้ถูกกล่าวหา: อาจอ้างว่า
    • ไม่ได้สั่งการ/กระทำ/ละเว้น
    • ไม่มีหน้าที่ตามที่อ้าง
• กรณีคณะกรรมการมีมติเป็นกลุ่ม:
  • กรรมการที่ลงคะแนนเห็นชอบ — อาจเข้าข่ายมาตรานี้
  • กรรมการที่คัดค้านและบันทึกในรายงานการประชุม — อาจอ้างว่าไม่ได้ "สั่งการ"
  • หลักการนี้สอดคล้องกับ ป.พ.พ. ม.1170 (ความรับผิดของกรรมการบริษัท)